Pozłotnictwo

SPIS RZECZY

Pozłotnictwo

Techniki pozłotnicze

Przygotowanie powierzchni pod złocenia

Pozłacanie na pulment

Pozłacanie na mikstionie

Inne techniki pozłotnicze

Słowniczek narzędzi i materiałów pozłotniczych

Rys historyczny


Pozłotnictwo

Pozłotnictwo to dziedzina rzemiosła, polegająca na pokrywaniu powierzchni przedmiotów powłoką z metalu. Celem pozłotnictwa jest nadanie ozdabianym obiektom szlachetnego wyglądu i walorów imitujących bogactwo.

Pozłotę, czyli ozdobą warstwę metalu, można nanosić na różne podłoża: drewno, metal, płótno, papier, skórę, stiuk, marmur, gips, tynk (najpowszechniej spotyka się złocenia na drewnie). Pozłota może być wykonana ze złota, srebra, brązu, cyny, aluminium lub stopów metali (tzw. szlagmetal*), używanych w różnych technikach w postaci płatków, proszków, past lub farb. Najczęstszym sposobem jest pokrywanie powierzchni płatkami złota* lub srebra.

Pozłotnictwo wywodzi się i jest zaliczane do technik malarskich, choć współcześnie wyodrębniło się jako osobne rzemiosło. Stosowane było w malarstwie sztalugowym, we freskach, w polichromii rzeźb, nie stanowiąc odrębnej sztuki dekoracyjnej. Było i jest do dziś powszechnie stosowane w sztuce sakralnej, w późniejszych epokach także we wnętrzach pałacowych, do zdobienia stiuków, ram obrazów, rzeźb i elementów mebli. Obecnie pozłotnictwo najczęściej wykorzystuje się przy złoceniu ram, metali, oprawie obrazów oraz w renowacji obiektów zabytkowych.

Techniki pozłotnicze

 

Pozłotnictwo operuje wieloma technikami, pozwalającymi dekorować przedmioty poprzez nakładanie warstwy złota, srebra czy brązu. Najczęściej pokrywa się przygotowaną powierzchnię cieniutkimi płatkami złota. Współcześnie „złota folia”, przycięta w kwadratowe płatki i umieszczana w bibułkowych książeczkach, jest tak cienka, że pod światło zdaje się przezroczystą i niemożliwe jest ujęcie jej palcami nie powodując całkowitego zniszczenia płatka).

Przygotowanie powierzchni pod złocenia. Opisane poniżej techniki pozłotnicze wymagają przeprowadzenia wielu operacji poprzedzających samo złocenie i związanych z zabezpieczeniem pozłoty. W pozłotnictwie prace na wszystkich etapach wykonywane są ręcznie, nie ma bowiem maszyn, które ułatwiłyby bądź przyspieszyły żmudny proces pozłacania. Obiekty przeznaczone do pozłocenia muszą być starannie oczyszczone do drewna, pozbawione starych warstw zaprawy i farb. Uszkodzenia powierzchni i konstrukcji należy naprawić, uzupełnić ubytki snycerskie. Następnie drewno zaciąga się wodą klejową (tzw. lantrykowanie), a miejsca narażone na pęknięcia, jak miejsca łączeń, sęki, rozsychający się materiał, okleja płótnem.

Następnie przygotowuje się zaprawę klejowo-kredową i nanosi się ją pędzlem od kilku do kilkunastu razy. Wyschnięty grunt kredowy szlifuje się na mokro (wodoodpornymi papierami ściernymi, a dawniej pumeksem*), a potem na sucho, aż do uzyskania idealnie gładkiej powierzchni. Jakość wykonania tej czynności odbija się zawsze na efekcie końcowym wykonanej pozłoty, gdzie połysk złota wydobywa wszelkie niepożądane rysy, zagłębienia i niedociągnięcia. Właśnie użycie podkładów podobnych do tych używanych w sztuce malarskiej nakazuje zaliczać rzemiosło pozłotnicze do technik malarskich.

Pozłacanie płatkami złota wykonuje się zasadniczo na dwa sposoby: złocenie pulmentowe oraz złocenie na mikstionie.

Pozłacanie na pulment*.

Technika pulmentowa nazywana jest często techniką połyskową, gdyż złoto w tej technice jest zwykle polerowane i uzyskuje silny połysk. Techniką pulmentową można jednak uzyskać również złocenia matowe.

W obu przypadkach, technika złocenia pulmentowego polega na pokrywaniu płatkami złota powierzchni przedmiotów pokrytych gruntem kredowo-klejowym oraz warstwą pulmentu (bolusu*) jako bezpośredniego podłoża pod złoto. Odpowiednio przygotowaną powłokę pulmentową należy froterować do lekkiego połysku szmatką wełnianą lub z włosia końskiego albo specjalnym gęstym pędzelkiem. Następnie przykleja się pędzlem pozłotniczym* płatki złota zwilżając podłoże roztworem alkoholu.

Chcąc uzyskać połysk, nałożone płatki po wyschnięciu poleruje się gładzikiem*, sprasowując je niejako z bolusowym podłożem. W ten sposób wygładza się powierzchnię i uzyskując niepowtarzalny połysk i piękno pozłoty.

Złocenie pulmentowi jest techniką trudną i bardzo pracochłonną – kilkukrotnie nanoszony pulment, pokryty płatkami złota, musi być starannie i zręcznie wypolerowany gładzikiem na całej złoconej powierzchni. Z tej racji złocenie pulmentowe jest także kosztowne, ale i bardzo trwałe, pod warunkiem, że nie narażone jest na wilgoć (dlatego spotyka się je tylko we wnętrzach). Złocenia w tej technice nie tracą połysku wiekami, a jej jakości nie da się zastąpić żadną inną pozłotą.

Pozłacanie na mikstionie*

Złocenie na mikstionie często nazywane bywa pozłotą olejną, pokostową lub matową. Nazwa techniki pochodzi od spoiwa, mikstionu, czyli specjalnie spreparowanego tłustego werniksu, do którego przyklejane są płatki złota.

Warstwę gruntu kredowego izoluje się szelakiem* rozpuszczonym w spirytusie, po czym nakłada się mikstion, rozciągając go pędzelkiem tak, by jego powłoka była dosyć cienka. W technice matowej przycięte nożem* płatki złota są przenoszone pędzlem bezpośrednio z poduszki pozłotniczej* na obiekt powleczony mikstionem i przykleja się je tak, by krawędzie płatków ledwo nakrywały się. Złoto dociska się lekko watą, a po pewnym czasie wygładza powierzchnię miękkim pędzlem.

Złocenie na miktion

Warstwa mikstionu nałożona na podłoże kredowe długo pozostaje miękka i elastyczna i naklejone nań płatki nie mogą zostać wypolerowane. Powierzchnia pozostaje więc matowa. Efekt matowości był wykorzystywany dla skontrastowania połysku pozłoty pulmentowej.

Technika złocenia mikstionowego, będąc stosunkowo łatwiejszą od pulmentowej, stałasię w XIX w. techniką dominującą w w pozłotnictwie.

Inne techniki pozłotnicze

Słowniczek narzędzi i materiałów pozłotniczych

(za: Zdzisławem Engelmanem, „Pozłotnictwo”)

Bolus - zwany też: boliment, ziemia pieczętna, ziemia gliniasta, od gr. bolos – bryła ziemi, gleba. Bolus to uwodniony ortokrzemian glinowy, glinka szlachetna, glinokrzemian, zawierający rożne ilości tlenków żelazowych, manganowych i innych, które nadają im odpowiednie barwy, od ugru do czerwonobrunatnego. Znane sa także bolusy białe, popielate, żółte, brunatne. Bolusy mają różne nazwy, w zależności od miejsca pochodzenia, np. bolus armeński (najcenniejszy dla potrzeb pozłotnictwa) czy bolus majkopijski. Glinki bolusowe używa się do sporządzania zapraw (pulmentów) pod pozłoty połyskowe.

Gładzik to narzędzie pozłotnicze służące do wygładzania powierzchni i nadania połysku pozłocie. Wykorzystywany głównie w technice pulmentowej.
Gładzikiem jest kamień oprawiony w podłużną rękojeść, umożliwiającą prowadzenie narzędzia oburącz. Do wyrobu gładzików używa się twardych kamieni: agatu, serdoliku, krwawnika, jaspisu, krzemienia pasiastego. Dawniej jako gładzików stosowano również kły wilków, dzików, rysi, płytki ołowiane lub z rogów, skórę wołową oraz kamienie szlachetne: rubiny, szmaragdy i szafiry. Obecnie w sprzedaży są głównie gładziki agatowe, stąd nazwą kamienia (agat) zwykło się określać samo narzędzie.

Mikstion to wysokogatunkowy pokost lniany lub olejek terpentynowy z dodatkiem żywic. Skład mikstionu jest największą tajemnicą jego producenta – w dawnych przepisach w jego skład wchodziły: olej lniany, roztówr gumy, żywice, sykatywy, damara. Jest to rodzaj kleju (loakieru) używanego jako warstwa zaprawy do której przykleja się płatki złota.

Nóż pozłotniczy służący do przenoszenia płatków złota z książeczki oraz obracania ich i przycinania na poduszce. Zwykle dwustronny, stalowy i nierdzewny o długości ok. 20-25 cm. Ostrza nie można w trakcie pracy dotykać palcami, by uniknąć zatłuszczenia, które spowodowałoby przyklejanie się do niego płatków.

Pulment – zaprawa stanowiąca podkład złoceń płatkowych na elementach dekoracyjnych we wnętrzach i na obrazach. Pulment sporządza się z glinki (bolusu) z dodatkiem różnych składników jak: wosk, białko, żelatyna, mydło, grafit, proszek z rogów jelenia, bizmut, olbrot, rubryka. Jego dokładny skład obecnie jest tajemnicą producentów. Występuje w różnych kolorach: czerwonym, żółtym, czarnym, niebieskim.

Pędzel pozłotniczy nazywany też: „plat-pędzel”, pędzel rybi, chwytacz, nastrzelacz. Jest specjalnego rodzaju płaskim pędzlem sporządzanym z długiego, delikatnego włosia (puchu wiewiórczego, borsuczego, wielbłądziego) wklejonego płasko i dosyć rzadko pomiędzy dwa kartoniki o szerokości 1-4 cali. Pędzel taki, lekko natłuszczony i przytknięty do płatka złota pozwala go unieść i przykleić na przygotowane podłoże.

Poduszka pozłotnicza to jedno z głównych narzędzi niezbędnych przy pozłotnictwie. Jest to deska w formacie ok. A4, na którą nałożono kilka warstw waty i obciągnięto skórą cielęcą lub zamszem. Skóra, zwana irchą, jest specjalnie wyprawioną skórą garbowaną  pozbawioną warstwy zewnętrznej, tzw. licowej.

Pumeks czyli szkliwo wulkaniczne, minerał barwy białej z odcieniem żółtawym lub szarym, bardzo lekki, gąbczasty (ponad 50% objętości to pory) powstały z silnie gazującej lawy. Zawiera 55-77% krzemionki (kwarcu – SiO2) i twardość 5-6 w skali Mohsa. Najlepszy pochodzi z Sycylii i Wysp Liparyjskich. Stosuje się go do szlifowania w postaci kamienia, do polerowania, jako materiał filtrujący, izolujący. W drobnym proszku używany przy zacieraniu porów drewna w procesie politurowania.

Szelak jest miękką, naturalną żywicą, będącą produktem przemiany materii – wydzieliną owadów o nazwie czerwiec lakowy, wesz lakowa, które pasożytują na niektórych drzewach tropikalnych (Ficus religiosa, Croton ficus), rosnących na Antylach, Molukach, na Cejlonie, Jawie, w Birmie i Indiach. Oczyszczony szelak ma barwy od żółtej, przez czerwonawą po ciemno-brązowawą. Najczęściej spotykany w postaci cienkich, kruchych listków wielkości paznokcia.

Szlagmetal - szycht, goldmetal, folia żółta, niby-złoto bądź pseudozłoto. Jest to „złota” folia, podobna do prawdziwych złotych płatków, sporządzona ze stopów miedzi i cynku w różnych proporcjach. Od złota i srebra płatkowego jest zdecydowanie grubsza i daje się z powodzeniem brać w palce – płatki szlagmetalu wyklepywane między płatami pergaminu lub skóry świńskiej uzyskują grubość od 1/800 do 1/2000 mm. Szlagmetal w sprzedaży występuje w płatkach o wymiarach 16×16 cm, czyli o 4-krotnie większej powierzchni niż płatek złota.

Srebro płatkowe daje się sporządzać podobnie jak złoto płatkowe. Płatki można wyklepać do grubości 1/4500 mm, zwykle są większe (90x90mm) od złotych.

Złoto pierwiastek o symbolu Au, jest metalem o ciężarze właściwym 19,3 g/cm3 i temperaturą topnienia 1063°C. Jest ono doskonale ciągliwe i plastyczne (z jednego grama złota można wyciągnąć 2km drutu), dlatego tak świetnie poddaje się walcowaniu i klepaniu do osiągnięcia nadzwyczajnej cienkości płatka. Jest odporne na działanie czynników atmosferycznych i chemicznych (rozpuszczalne tylko w wodzie królewskiej, czyli mieszaninie kwasów solnego i azotowego).

Złoto płatkowe - (ang. gold leaf, fr. feuille d’or, niem. Blattgold). Produkcja złotej folii rozwinęła się wraz ze sztuką pozłotniczą, choć nie wiadomo, kto pierwszy wynalazł sposób ręcznego pokrywania płaszczyzn jak najmniejszą ilością złota. Wiadomym jest, że najdawniej stosowali płatki złota Egipcjanie na ok 2600 lat p.n.e. Płatki złota sporządzane są przez walcowanie i rozklepywanie złotych sztabek. Dawniej po wywalcowaniu blachy rozklepywano ją układając na sobie wiele warstw blaszek, najpierw rozdzielonych kawałkami pergaminu, a następnie specjalnie wyprawioną skórką z powłoki zewnętrznej ślepego jelita osła. W XIX wieku maszynowe walcowanie sztabek pozwoliło udoskonalić technologię otrzymywania płatków. Zmniejszyła się jeszcze grubość złota: jeśli dawniej otrzymywano płatki o grubości 1/1000 mm, to obecnie grubość płatka waha się w granicach 1/3000 mm do 1/14000 mm.
W handlu płatki złota przeznaczone do pozłotnictwa są zwykle 22 karatowe, 23 karatowe, 231/2 karatowe i 24 karatowe (czyste złoto), o wymiarach 80x80mm, pakowane w bibułkowe książeczki po 25 płatków i książki po 20 książeczek.

Zobacz proces powstawania płatków złota – film jednego z producentów złota płatkowego.


 

 

Rys historyczny

do góry – przejdź do spisu rzeczy

JĘDRZEJ ZIÓŁKOWSKI. Fotoblog ze zdjęciami złoceń i konserwacji oraz opisem rzemiosła pozłotniczego.